Đây là ấn phẩm được Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ phát triển (CWD) phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng khoa học về Giới – Gia đình- Phụ nữ và Vị thành niên (CSAGA) biên soạn; được thực hiện với mong muốn trở thành người bạn đồng hành cùng thầy cô và cha mẹ trong hành trình bảo vệ, lắng nghe và hỗ trợ người trẻ.

Phía sau cánh cổng trường là thế giới của những khám phá đầu đời. Ở đó, học sinh, sinh viên học cách tiếp nhận tri thức, xây dựng tình bạn, khám phá bản thân và hình thành những mối quan hệ đầu tiên. Nhưng cũng chính trong quá trình ấy, các em có thể đối diện với những tình huống mà nếu thiếu kiến thức về ranh giới cá nhân, sự tôn trọng và đồng thuận, những tổn thương có thể đến rất nhanh và để lại vết hằn rất sâu.

Một môi trường giáo dục an toàn không chỉ là nơi học sinh, sinh viên được tiếp cận tri thức. Đó còn phải là nơi các em được tôn trọng, được lắng nghe, được bảo vệ và được là chính mình. Chính từ cách tiếp cận đó, cuốn Sổ tay “An toàn để yêu thương, an toàn để học hỏi” được xây dựng như một tài liệu thực hành, giúp người lớn (bao gồm cha mẹ và giáo viên) hiểu đúng hơn về bạo lực tình dục, nhận diện các dấu hiệu nguy cơ và biết cách đồng hành với học sinh, sinh viên một cách bình tĩnh, thấu cảm và không phán xét.

Hiểu đúng để không bỏ qua những dấu hiệu bị che khuất

Phần đầu tiên của Sổ tay mang tên “Hiểu đúng về bạo lực tình dục”. Đây là nền tảng để người đọc nhận ra rằng bạo lực tình dục không chỉ giới hạn ở những hành vi cưỡng bức thể chất. Những hành vi bằng lời nói, cử chỉ, tin nhắn, hình ảnh, sự ép buộc về tâm lý hay lợi dụng vị thế cũng có thể xâm phạm ranh giới và gây tổn thương.

Đặc biệt, Sổ tay dành một phần đáng kể để tháo gỡ những ngộ nhận phổ biến về bạo lực tình dục. Đó có thể là suy nghĩ rằng bạo lực chỉ xảy ra với người lạ, rằng trang phục của nạn nhân là nguyên nhân dẫn đến quấy rối, hay rằng im lặng đồng nghĩa với đồng thuận. Những cách hiểu sai này không chỉ khiến nguy cơ bị bỏ qua mà còn có thể khiến người bị hại cảm thấy xấu hổ, tự trách hoặc ngại tìm kiếm sự giúp đỡ.

Từ việc hiểu đúng khái niệm, cuốn sổ tay tiếp tục giúp cha mẹ và giáo viên nhận biết những thay đổi về cảm xúc, hành vi, sức khỏe, học tập, quan hệ xã hội và hoạt động trên không gian mạng có thể là tín hiệu cho thấy học sinh, sinh viên đang gặp vấn đề.

Từ nhận diện nguy cơ đến chủ động bảo vệ bản thân

Nếu phần đầu giúp người đọc nhìn thấy vấn đề, thì phần thứ hai – “Chủ động bảo vệ bản thân” – hướng đến việc hình thành năng lực tự bảo vệ.

Trọng tâm của phần này là những khái niệm và kỹ năng rất gần với đời sống của người trẻ: nhận biết ranh giới cá nhân, biết nói “không”, tôn trọng sự đồng thuận và sử dụng công nghệ an toàn.

Sổ tay không xem việc bảo vệ bản thân đơn thuần là khả năng tránh né nguy hiểm. Quan trọng hơn, đó là quá trình giúp người trẻ hiểu rằng mình có quyền được tôn trọng, có quyền từ chối và có quyền rời khỏi một tình huống khiến mình cảm thấy không an toàn.

Trong môi trường số, những nguyên tắc ấy tiếp tục được mở rộng. Từ cách sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, quản lý thời gian và cảm xúc khi online, nhận diện quấy rối trực tuyến đến bảo vệ dữ liệu cá nhân, Sổ tay cung cấp những gợi ý thiết thực để cha mẹ và thầy cô có thể cùng người trẻ xây dựng một không gian số an toàn hơn.

Nam thanh niên – từ đối tượng cần thay đổi đến một phần của giải pháp

Một điểm đáng chú ý của Sổ tay là Phần 3: “Vai trò của nam thanh niên trong phòng ngừa bạo lực tình dục”.

Thay vì chỉ đặt trọng tâm vào việc bảo vệ phụ nữ và trẻ em, Sổ tay nhấn mạnh vai trò của nam giới trong việc tạo dựng một môi trường an toàn và bình đẳng. Các nội dung về nam tính tích cực, tôn trọng ranh giới, đồng thuận và sức mạnh của sự làm gương mở ra một cách tiếp cận tích cực: phòng ngừa bạo lực không chỉ là ngăn chặn hành vi sai trái, mà còn là giáo dục về trách nhiệm, sự tôn trọng, khả năng kiểm soát hành vi và cách xây dựng những mối quan hệ lành mạnh.

Thông qua vai trò của người cha, người thầy và những hình mẫu nam giới xung quanh, Sổ tay cũng gợi mở một thông điệp quan trọng: những gì người trẻ nhìn thấy và trải nghiệm mỗi ngày có thể góp phần hình thành cách các em ứng xử với người khác trong tương lai.

Khi điều không mong muốn xảy ra: Bình tĩnh để bảo vệ và đồng hành

Không phải mọi nguy cơ đều có thể được ngăn chặn từ trước. Vì vậy, Phần 4 – “Ứng phó khi bị bạo lực tình dục” tập trung vào những kỹ năng cần thiết khi tình huống nguy hiểm xảy ra.

Sổ tay hướng dẫn cách nhận biết nguy cơ, tạo khoảng cách, tìm kiếm sự giúp đỡ, sử dụng giọng nói và cơ thể để thoát khỏi tình huống, đồng thời nhấn mạnh việc tìm đến những người đáng tin cậy sau khi đã an toàn. Các nội dung về hỗ trợ y tế, pháp lý, tâm lý và hỗ trợ lâu dài cũng được đề cập nhằm giúp người bị hại không chỉ vượt qua tình huống trước mắt mà còn có cơ hội phục hồi và tái hòa nhập cuộc sống.

Sổ tay cũng dành sự quan tâm đến người chứng kiến. Bởi trong một cộng đồng học đường, mỗi người đều có thể góp phần tạo nên sự an toàn. Khi chứng kiến hành vi nguy cơ, người trẻ được khuyến khích lựa chọn cách can thiệp phù hợp với mức độ an toàn: gây phân tán tình huống, tìm người hỗ trợ, báo cho người có trách nhiệm hoặc ở bên người bị hại sau sự việc.

An toàn học đường bắt đầu từ sự đồng hành

Khép lại Sổ tay là Phần 5 – “Vai trò của nhà trường và cha mẹ”. Đây cũng là phần đưa toàn bộ nội dung của cuốn sách trở về với một nguyên tắc cốt lõi: không một cá nhân nào có thể xây dựng môi trường học đường an toàn một mình.

Nhà trường cần có quy trình rõ ràng để tiếp nhận, xử lý và hỗ trợ các vụ việc; đội ngũ cán bộ, giáo viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng; cha mẹ cần trở thành những người đồng hành tin cậy; và học sinh, sinh viên cần biết rằng phía sau mình luôn có những mạng lưới hỗ trợ an toàn, bảo mật và không phán xét.

Cuối Sổ tay là những câu hỏi thường gặp, tập trung vào các tình huống thực tế như xây dựng quy trình báo cáo, hỗ trợ nạn nhân hay cách cha mẹ phản ứng khi con chia sẻ về trải nghiệm bị bạo lực, quấy rối. Đây là phần giúp những kiến thức trong Sổ tay trở nên gần gũi và dễ vận dụng hơn trong đời sống.

Với CWD, cuốn Sổ tay không chỉ là một tài liệu cung cấp kiến thức về phòng ngừa và ứng phó bạo lực tình dục. Chúng tôi mong muốn đây sẽ là một công cụ để mở ra những cuộc trò chuyện cần thiết giữa cha mẹ và con cái, giữa thầy cô và học sinh, giữa nhà trường và gia đình.

Bởi đích đến cuối cùng của giáo dục không chỉ là truyền đạt tri thức. Đó còn là giúp người trẻ lớn lên với niềm tin rằng mình xứng đáng được an toàn, được lắng nghe và được tôn trọng.

Và khi mỗi người biết tôn trọng ranh giới của mình, biết tôn trọng ranh giới của người khác, biết lên tiếng khi cần và biết đưa tay ra giúp đỡ, chúng ta đang cùng nhau tạo nên một môi trường học đường nhân văn hơn.

———-

“An toàn để yêu thương, an toàn để học hỏi” - sổ tay dành cho giáo viên và cha mẹ học sinh - sinh viên về phòng ngừa và ứng phó bạo lực tình dục cho học sinh - sinh viên tại trường học được biên soạn trong khuôn khổ dự án “Phòng, chống bạo lực tình dục đối với học sinh, sinh viên tại trường học” do Tổ chức Bánh mỳ cho Thế giới (BftW) tài trợ cho CWD.

Bạn đọc có thể download miễn phí tài liệu tại https://cwd.vn/tai-lieu.

Nếu cần phản hồi về nội dung tài liệu, vui lòng email cho chúng tôi: cwd@cwd.vn